R290 propaan warmtepomp: veiliger en duurzamer koelmiddel

1. Wat is R290 en waarom propaan als koudemiddel?
2. R290 vergeleken met R32, R410A en andere koudemiddelen
3. Wetgeving: de F-gassenverordening en de deadline van 2027
4. Veiligheid: brandbaarheid, vulhoeveelheid en plaatsingsregels
5. Prestaties: hoge aanvoertemperatuur en rendement in de praktijk
6. Kosten van een R290 warmtepomp en ISDE-subsidie in 2026
7. Waar let je op bij aanschaf en installatie
8. Veelgestelde vragen

Wat is R290 en waarom propaan als koudemiddel?

R290 is de technische aanduiding voor propaan van koeltechnische zuiverheid (minimaal 99,5%), gebruikt als koudemiddel in warmtepompen en koelinstallaties. Het is een natuurlijk koolwaterstof met een GWP van 3 en een ozonafbraakpotentieel (ODP) van nul. Ter vergelijking: één kilo R410A die ontsnapt komt qua klimaateffect overeen met ruim 2.000 kilo CO2; bij R290 gaat het om 3 kilo.

Dat verschil is geen detail. Een gemiddelde lucht-water warmtepomp van 8 kW bevat 1,5 tot 2,5 kilo koudemiddel. Bij een volledige lekkage van een R410A-toestel komt zo'n 4 ton CO2-equivalent vrij, vergelijkbaar met het jaarlijkse gasverbruik van een tussenwoning. Diezelfde lekkage bij een R290 propaan warmtepomp levert een verwaarloosbaar klimaateffect op.

Propaan is bovendien een uitstekende thermodynamische werkstof. De kritische temperatuur ligt op 96,7 °C, aanzienlijk hoger dan bij R32 (78,1 °C). Daardoor blijft het rendement overeind bij hoge aanvoertemperaturen, precies waar bestaande Nederlandse woningen met radiatoren om vragen. Propaan is ook goedkoop: enkele euro's per kilo, tegenover tientallen euro's voor gefluoreerde alternatieven waarvan de prijs door Europese quota structureel stijgt.

Natuurlijk koudemiddel: wat betekent dat precies?

Een natuurlijk koudemiddel is een stof die in de natuur voorkomt en niet industrieel is ontworpen als koelgas. Naast propaan (R290) horen daar isobutaan (R600a), ammoniak (R717) en CO2 (R744) bij. Ze bevatten geen fluor en vallen daarmee buiten de F-gassenverordening. Ook de discussie rond PFAS raakt ze niet: HFO-koudemiddelen zoals R1234yf breken in de atmosfeer af tot trifluorazijnzuur (TFA), een zeer persistente stof. Propaan breekt af tot CO2 en water.

R290 vergeleken met R32, R410A en andere koudemiddelen

De keuze voor een koudemiddel bepaalt drie dingen tegelijk: de milieu-impact, de haalbare watertemperatuur en de toekomstbestendigheid van het toestel. Onderstaande tabel zet de vier koudemiddelen naast elkaar die je in 2026 op de Nederlandse markt tegenkomt.

Koudemiddel	GWP (100 jaar)	Veiligheidsklasse	Max. aanvoertemperatuur	Status EU-wetgeving
R290 (propaan)	3	A3 (zeer brandbaar, niet giftig)	70 - 75 °C	Geen uitfasering, geen quota
R32 (difluormethaan)	675	A2L (licht brandbaar)	55 - 60 °C	Verboden in monoblocks tot 12 kW vanaf 2027
R410A	2088	A1 (onbrandbaar)	50 - 55 °C	Vrijwel uitgefaseerd, nauwelijks nog leverbaar
R134a	1430	A1 (onbrandbaar)	65 - 80 °C	Onder quota, sterk in prijs gestegen
R744 (CO2)	1	A1 (onbrandbaar, hoge druk)	85 - 90 °C	Toegestaan, vooral voor tapwater en collectief

Opvallend is de combinatie die R290 biedt: het laagste klimaateffect van de gangbare opties én de hoogste watertemperatuur binnen het segment van woningwarmtepompen. CO2 haalt nog hogere temperaturen, maar werkt met drukken tot 120 bar en is in eengezinswoningen zeldzaam. Wie de verschillen per fabrikant wil doorgronden, vindt in ons overzicht warmtepompen vergelijken tussen Daikin, Bosch, Vaillant en Toshiba welke series inmiddels op propaan draaien.

Wetgeving: de F-gassenverordening en de deadline van 2027

De herziene Europese F-gassenverordening (EU) 2024/573 is op 11 maart 2024 in werking getreden en schrijft een versnelde afbouw van gefluoreerde broeikasgassen voor. Twee data zijn direct relevant voor huiseigenaren:

• 1 januari 2027: monoblock lucht-water warmtepompen en airconditioners met een vermogen tot en met 12 kW mogen geen F-gassen meer bevatten met een GWP van 150 of hoger. Dat sluit R32 (GWP 675) uit voor verreweg de meeste woningwarmtepompen.
• 1 januari 2032: hetzelfde verbod gaat gelden voor split-warmtepompen tot en met 12 kW.

Daarnaast krimpt het totale quotum voor HFK's stap voor stap: in 2030 is nog ongeveer een vijfde van het volume van 2015 beschikbaar, en vanaf 2050 is de uitgifte nul. Dat vertaalt zich nu al in prijzen. R410A kostte in 2015 rond de € 10 per kilo en ligt inmiddels een veelvoud hoger, met bijvullingen die op enkele honderden euro's uitkomen.

Voor jou als eigenaar betekent dit dat een toestel op propaan een langere praktische levensduur heeft. Een warmtepomp gaat 15 tot 20 jaar mee. Koop je in 2026 een R32-toestel, dan valt het onderhoud in de tweede helft van die periode samen met een krimpende, duurdere markt voor het koudemiddel. R290 kent die beperking niet: propaan blijft onbeperkt beschikbaar tegen een paar euro per kilo.

Certificering van de installateur

Omdat propaan geen F-gas is, geldt het F-gassencertificaat er niet voor. In de plaats daarvan werken monteurs met een certificaat voor natuurlijke koudemiddelen en met de eisen uit NEN-EN 378 en IEC 60335-2-40. In de praktijk vraag je bij offertes naar BRL 6000-21 (ontwerp en installatie van individuele warmtepompen) en naar aantoonbare fabrikantentraining voor de specifieke R290-serie. Vraag dit expliciet na: het is de belangrijkste kwaliteitsfilter bij deze techniek.

Veiligheid: brandbaarheid, vulhoeveelheid en plaatsingsregels

Propaan is ingedeeld in veiligheidsklasse A3: niet giftig, maar zeer brandbaar. Dat klinkt alarmerender dan het in deze toepassing is, om drie redenen.

Ten eerste de hoeveelheid. Een woningwarmtepomp op R290 bevat doorgaans 150 tot 900 gram propaan, afhankelijk van het vermogen. Een gewone campinggasfles bevat 10.500 gram, ruim tien keer zoveel. Het gaat om een hermetisch gesloten, fabrieksmatig gevuld en op lekdichtheid geteste kringloop, niet om een navulbare tank.

Ten tweede de opstelling. Vrijwel alle R290-warmtepompen voor woningen zijn monoblocks: de complete koudemiddelkringloop zit in de buitenunit en binnen loopt alleen cv-water. Er komt dus geen gram propaan in de woning. Dat is fundamenteel veiliger dan een splitopstelling, waarbij koudemiddelleidingen naar binnen lopen.

Ten derde de plaatsingsregels. Propaan is zwaarder dan lucht en zakt bij een lek naar beneden. Daarom gelden er veiligheidszones rondom de buitenunit, meestal 1 tot 2 meter afhankelijk van vulhoeveelheid en fabrikant. Binnen die zone mogen geen openingen naar lager gelegen ruimtes zitten.

• Geen kelderramen, kruipruimteroosters of lichtkoepels van souterrains binnen de veiligheidszone.
• Geen putten, rioolkolken of afvoergoten waar gas zich kan verzamelen.
• Geen ontstekingsbronnen zoals buitenstopcontacten, dakdoorvoeren van een cv-ketel of een barbecueplek vlakbij.
• Vrije luchtcirculatie: niet volledig inbouwen in een dichte omkasting of nis.

Los daarvan geldt in Nederland sinds april 2021 de geluidseis uit het Besluit bouwwerken leefomgeving: een buiten opgestelde warmtepomp mag op de perceelgrens niet meer dan 40 dB(A) produceren in de nachtperiode. Moderne R290-units halen 30 tot 35 dB(A) op 3 meter in nachtstand, maar de exacte plaatsing ten opzichte van de erfgrens en gevelreflectie bepaalt of je binnen de norm blijft.

Prestaties: hoge aanvoertemperatuur en rendement in de praktijk

Het grootste praktische voordeel van propaan voor Nederlandse woningen is de aanvoertemperatuur. Waar R32-toestellen bij vorst moeite hebben om boven 55 °C te komen, leveren R290-warmtepompen 70 tot 75 °C aanvoer, ook bij een buitentemperatuur van min 10 °C. Sommige series halen 75 °C zonder elektrisch bijverwarmingselement.

Dat verandert de rekensom bij renovatie. Bij 70 °C aanvoer geeft een bestaande radiator ongeveer twee keer zoveel warmte af als bij 45 °C. Voor een woning met een matige schil of met kleine radiatoren in slaapkamers betekent dit dat je vaak geen complete radiatorvervanging nodig hebt, wat al snel € 3.000 tot € 6.000 scheelt. In een jaren-30 woning met dikke muren en beperkte isolatiemogelijkheden is dat vaak het verschil tussen wel of niet haalbaar.

Wat het rendement betreft: R290-toestellen halen een SCOP van 4,5 tot 5,3 bij een ontwerptemperatuur van 35 °C (vloerverwarming) en 3,3 tot 3,9 bij 55 °C. Een SCOP van 3,6 betekent dat elke kWh stroom 3,6 kWh warmte oplevert. Ter oriëntatie: een woning met een warmtevraag van 12.000 kWh verbruikt dan circa 3.300 kWh stroom per jaar, tegen ongeveer 1.400 m3 gas met een HR-ketel.

Belangrijk om te weten: hoe hoger je stookt, hoe lager het rendement. De 75 °C is een veiligheidsmarge voor de koudste dagen, geen instelling voor het hele stookseizoen. Een goed ingeregelde stooklijn houdt de aanvoertemperatuur het grootste deel van het jaar tussen 35 en 45 °C. Veel R290-toestellen kunnen bovendien actief koelen in de zomer, wat bij vloerverwarming 2 tot 3 graden binnentemperatuur scheelt.

Warm tapwater zonder elektrisch element

Voor legionellapreventie moet een boilervat periodiek naar 60 °C. R32-toestellen gebruiken daarvoor meestal een elektrisch element met een rendement van 1,0. Een R290-warmtepomp haalt die 60 °C met de compressor, bij een COP van ongeveer 2,5 tot 3,0. Bij een gezin van vier personen dat zo'n 800 tot 1.000 kWh per jaar aan tapwater besteedt, scheelt dat 400 tot 600 kWh stroom, ofwel ruwweg € 110 tot € 170 per jaar bij een tarief van € 0,28 per kWh.

Kosten van een R290 warmtepomp en ISDE-subsidie in 2026

Een R290 propaan warmtepomp kost in 2026 ongeveer 5 tot 10 procent meer dan een vergelijkbaar R32-toestel. Het prijsverschil is de afgelopen twee jaar sterk gekrompen doordat alle grote fabrikanten op propaan zijn overgestapt en de volumes zijn gestegen.

Indicatieve totaalprijzen inclusief 21% btw, installatie, hydraulische aansluiting, elektra en inbedrijfstelling:

• Monoblock 5 kW, geschikt voor een goed geïsoleerde tussenwoning: € 9.500 tot € 13.500
• Monoblock 8 kW, gangbaar voor een twee-onder-een-kap of ruime jaren-70 woning: € 12.000 tot € 17.000
• Monoblock 12 kW, vrijstaand of matig geïsoleerd: € 15.000 tot € 21.000
• Hybride opstelling met behoud van de cv-ketel: € 7.000 tot € 11.000

Van dat bedrag is grofweg 55 tot 65 procent het toestel zelf, 20 tot 30 procent arbeid (installateurs rekenen € 65 tot € 95 per uur exclusief btw, met 2 tot 4 werkdagen voor een standaardinstallatie) en de rest randzaken: buffervat, boiler van 180 tot 300 liter, groepenkast, fundering en eventueel het waterzijdig inregelen van de radiatoren.

De ISDE-subsidie via RVO dekt daar een flink deel van. Voor lucht-water warmtepompen ligt het subsidiebedrag in 2026 grofweg tussen € 1.500 en € 4.500, afhankelijk van vermogen, type en de gemeten SCOP op de meldcodelijst. Reken op ongeveer 20 tot 30 procent van de investering. Voorwaarden: het toestel staat op de RVO-apparatenlijst, de installatie is uitgevoerd door een erkend bedrijf en je vraagt de subsidie aan binnen 24 maanden na installatie, met een eigen woning die al is aangesloten op het net. Controleer het actuele bedrag altijd vooraf, want de bedragen worden jaarlijks bijgesteld.

De terugverdientijd komt daarmee voor de meeste woningen op 8 tot 14 jaar, sterk afhankelijk van je huidige gasverbruik, het salderingsregime voor zonnepanelen en of je een all-electric of hybride opstelling kiest. Milieu Centraal biedt een neutrale rekentool om je eigen situatie door te rekenen.

Offerte warmtepomp aanvragen

Waar let je op bij aanschaf en installatie

Niet elke R290-warmtepomp is gelijk, en niet elke installateur heeft ervaring met brandbare koudemiddelen. Loop deze punten langs voordat je tekent.

1. Vraag de warmteverliesberekening op. Een correcte berekening volgens ISSO 51 of NEN 5066 bepaalt het vermogen. Overdimensionering leidt tot pendelen: de compressor slaat te vaak aan en uit, wat het rendement met 10 tot 20 procent drukt en de levensduur verkort.
2. Controleer de veiligheidszone op locatie. Laat de installateur ter plaatse aanwijzen waar de unit komt en welke openingen binnen de zone vallen. Bij een smalle stadstuin met een souterrain is dit vaak het knelpunt.
3. Laat het geluid berekenen op de perceelgrens. Niet de opgegeven dB(A) op 3 meter, maar de waarde op de erfgrens telt voor de norm van 40 dB(A). Reflectie tegen een schutting of gevel kan er enkele decibel bovenop leggen.
4. Vraag naar de maximale aanvoertemperatuur bij min 7 °C. Fabrikanten noemen graag 75 °C, maar soms geldt dat alleen boven het vriespunt. De prestatiegrafiek in de technische documentatie geeft uitsluitsel.
5. Check de garantietermijn en het onderhoudscontract. Gangbaar is 2 tot 5 jaar op het toestel, 5 tot 10 jaar op de compressor bij een lopend onderhoudscontract. Jaarlijks onderhoud kost € 150 tot € 275.
6. Bekijk de gevolgen voor je energielabel. Een all-electric warmtepomp tilt een woning vaak twee labelstappen omhoog; lees meer over energielabel verbeteren met een warmtepomp.

Merken die in 2026 een volwaardige R290-serie voeren zijn onder meer Vaillant (aroTHERM plus), Daikin (Altherma 3 R290), Bosch (Compress 5800i/7001i AW), Viessmann (Vitocal 250-A), Nibe (S2125), Panasonic (Aquarea L) en LG (Therma V R290). De onderlinge verschillen zitten vooral in modulatiebereik, geluidsniveau en de kwaliteit van de regeling, niet in het koudemiddel zelf.

Kortom: een R290 propaan warmtepomp combineert een duurzaam koudemiddel met een GWP van 3, hoge aanvoertemperaturen die bestaande radiatoren bruikbaar houden en volledige vrijstelling van de Europese uitfasering van F-gassen. De meerprijs ten opzichte van R32 is klein, de plaatsingsregels vragen wel een installateur die met brandbare koudemiddelen werkt. Voor de meeste Nederlandse woningen is propaan in 2026 de meest toekomstbestendige keuze.

Offerte warmtepomp aanvragen